پاسخ کوتاه: برای اضطراب اجتماعی، درمان شناختی‌رفتاری اختصاصی این اختلال، به‌ویژه پروتکل‌های مبتنی بر مدل Clark و Wells یا Heimberg، قوی‌ترین پشتوانه پژوهشی را دارند. داروهای ضدافسردگی از گروه SSRI نیز برای بعضی افراد می‌توانند مفید باشند. مواجهه، اصلاح رفتارهای ایمنی و کار روی ترس از قضاوت معمولاً بخش‌هایی از درمان‌اند. PTC نیز شواهد اولیه‌ای در اضطراب اجتماعی دارد، اما حجم این شواهد هنوز محدودتر از CBT است.[1][2]

درمان اضطراب اجتماعی فقط به این معنا نیست که فرد را وادار کنیم بیشتر حرف بزند یا در جمع‌های بزرگ حاضر شود. اگر درمان فقط به «برو و با ترست روبه‌رو شو» خلاصه شود، بخش مهمی از مشکل نادیده می‌ماند: ترس از قضاوت، تمرکز افراطی بر خود، رفتارهای ایمنی، پیش‌بینی شکست و مرور ذهنی پس از موقعیت.

درمان مناسب باید مشخص کند چه چیزی در موقعیت اجتماعی برای این فرد تهدیدکننده است و چه الگوهایی باعث می‌شوند این تهدید همچنان واقعی به نظر برسد.

کدام درمان برای اضطراب اجتماعی بیشترین شواهد را دارد؟

راهنمای NICE برای بزرگسالان توصیه می‌کند درمان اولیه، CBT فردی که به‌طور اختصاصی برای اضطراب اجتماعی طراحی شده است باشد؛ به‌ویژه مدل Clark و Wells یا مدل Heimberg.[1]

این توصیه فقط بر مطالعات قدیمی تکیه ندارد. یک متاآنالیز شبکه‌ای منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که ۹۲ مطالعه و ۹۰ کارآزمایی تصادفی را بررسی کرد، CBT را در مجموع مؤثرترین روان‌درمانی برای بزرگسالان مبتلا به اضطراب اجتماعی گزارش کرد. در همان تحلیل، پروتکل Clark و Wells بالاترین اثر را در میان درمان‌های بررسی‌شده داشت.[2]

این به معنای آن نیست که همه افراد باید دقیقاً یک نسخه درمانی دریافت کنند؛ اما از نظر سطح شواهد، CBT اختصاصی اضطراب اجتماعی در حال حاضر نقطه مرجع مهمی است.

CBT اختصاصی اضطراب اجتماعی روی چه چیزهایی کار می‌کند؟

درمان شناختی‌رفتاری اضطراب اجتماعی فقط «تغییر فکر منفی» نیست. بسته به مدل درمان، اجزای مختلفی می‌توانند در آن وجود داشته باشند:

  • ساخت یک فرمول‌بندی شخصی از چرخه اضطراب؛
  • شناسایی پیش‌بینی‌های منفی درباره قضاوت دیگران؛
  • بررسی تمرکز افراطی روی خود؛
  • شناسایی و تعدیل رفتارهای ایمنی؛
  • آزمایش پیش‌بینی‌ها در موقعیت واقعی؛
  • مواجهه با موقعیت‌های اجتناب‌شده؛
  • کار روی پردازش قبل از رویداد و مرور ذهنی پس از آن؛
  • بازنگری باورهای عمیق‌تر درباره ارزشمندی، نقص یا قضاوت شدن.

راهنمای NICE نیز در توضیح CBT مدل Clark و Wells به کاهش تمرکز بر خود، آزمایش رفتارهای ایمنی، بازسازی خودتصویر، مواجهه و اصلاح پردازش قبل و بعد از رویداد اشاره می‌کند.[1]

مواجهه در درمان اضطراب اجتماعی یعنی چه؟

مواجهه یعنی فرد به‌صورت هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده وارد موقعیت‌هایی شود که به دلیل اضطراب از آنها دوری کرده است.

مثلاً:

  • پرسیدن یک سؤال در جلسه؛
  • شروع گفت‌وگو با فردی ناآشنا؛
  • ارائه کوتاه مقابل چند نفر؛
  • خوردن یا نوشیدن در حضور دیگران؛
  • بیان نظر مخالف؛
  • یا انجام کاری بدون استفاده از یکی از رفتارهای ایمنی همیشگی.

اما مواجهه را نباید با «تحمل اضطراب تا وقتی کاملاً صفر شود» یکی دانست.

مدل‌های جدید یادگیری بر این تأکید دارند که بخش مهم مواجهه، ایجاد یادگیری تازه و آزمودن انتظارهای تهدید است. بنابراین ممکن است یک جلسه مواجهه موفق باشد حتی اگر فرد در پایان هنوز مقداری اضطراب داشته باشد.[3]

سؤال مهم‌تر می‌تواند این باشد:

«من انتظار داشتم چه اتفاقی بیفتد و واقعاً چه اتفاقی افتاد؟»

نه فقط:

«اضطرابم از ده چند شد؟»

آیا درمان یعنی حذف همه رفتارهای ایمنی؟

نه به شکل مکانیکی.

رفتارهای ایمنی کارهایی هستند که فرد برای جلوگیری از خجالت، آشکار شدن اضطراب یا قضاوت شدن انجام می‌دهد؛ مانند کم‌حرفی، از قبل حفظ کردن جمله‌ها یا پنهان کردن دست‌ها.

در درمان، باید کارکرد این رفتارها بررسی شود. اگر فرد باور دارد بدون یک رفتار خاص حتماً تحقیر می‌شود، آن رفتار می‌تواند مانع از آزمودن این پیش‌بینی شود.

اما هدف درمان این نیست که هر رفتار احتیاطی را بدون توجه به زمینه حذف کنیم. درمان باید مشخص کند کدام رفتارها واقعاً به حفظ ترس کمک می‌کنند و چگونه می‌توان آنها را به‌صورت هدفمند تغییر داد.

ترس از قضاوت در درمان چگونه هدف قرار می‌گیرد؟

در اضطراب اجتماعی، فرد ممکن است تصور کند کوچک‌ترین نشانه اضطراب برای دیگران کاملاً آشکار است یا یک اشتباه کوچک اعتبار او را نابود می‌کند.

در CBT این پیش‌بینی‌ها معمولاً به شکل قابل‌آزمون درمی‌آیند:

«اگر هنگام حرف زدن مکث کنم، بیشتر افراد فکر می‌کنند ناتوانم.»

سپس درمانگر و مراجع بررسی می‌کنند چه رفتاری می‌تواند این پیش‌بینی را واقعاً آزمایش کند.

این موضوع در مقاله «اضطراب اجتماعی و ترس از قضاوت دیگران» به‌صورت مستقل بررسی شده است.

اضطراب قبل از جمع و مرور بعد از آن هم درمان می‌شوند؟

بله.

در بعضی افراد، بخش مهم مشکل نه فقط خودِ موقعیت، بلکه چند ساعت یا چند روز قبل و بعد از آن است.

قبل از موقعیت:

«حتماً خراب می‌کنم.»

بعد از موقعیت:

«چرا آن جمله را گفتم؟ حتماً متوجه شدند.»

CBT اختصاصی اضطراب اجتماعی مستقیماً روی این دو فرایند کار می‌کند؛ به‌ویژه وقتی پیش‌بینی‌های منفی و مرور پس از رویداد، ترس موقعیت بعدی را تقویت می‌کنند.[1]

جزئیات این چرخه در مقاله «اضطراب قبل از جمع و مرور ذهنی بعد از آن» آمده است.

آیا درمان آنلاین اضطراب اجتماعی مؤثر است؟

بله؛ به‌خصوص وقتی درمان اینترنتی ساختاریافته و همراه با راهنمایی حرفه‌ای باشد.

در متاآنالیز شبکه‌ای ۲۰۲۵، درمان شناختی‌رفتاری اینترنتی بر پایه مدل Andersson و Carlbring در میان درمان‌های مؤثر رتبه بالایی داشت و در مجموع درمان‌های اینترنتی هدایت‌شده عملکرد قابل‌توجهی نشان دادند.[2]

این یعنی درمان مؤثر الزاماً فقط در اتاق درمان حضوری اتفاق نمی‌افتد، اما کیفیت پروتکل، میزان راهنمایی و تناسب درمان با وضعیت فرد اهمیت دارد.

آیا گروه‌درمانی بهتر از درمان فردی است؟

گروه‌درمانی می‌تواند مؤثر باشد و برای بعضی افراد فرصت تمرین اجتماعی واقعی ایجاد کند.

بااین‌حال، NICE توصیه نمی‌کند گروه CBT به‌طور روتین به درمان فردی اختصاصی ترجیح داده شود؛ چون در ارزیابی این راهنما، CBT فردی از نظر اثربخشی و هزینه‌اثربخشی برتری داشته است.[1]

پس «گروهی بودن» به‌خودی‌خود مزیت درمانی قطعی نیست؛ ساختار درمان مهم‌تر است.

دارو در درمان اضطراب اجتماعی چه جایگاهی دارد؟

دارو می‌تواند برای بعضی افراد مفید باشد، به‌خصوص زمانی که فرد درمان روان‌شناختی را نمی‌خواهد، به آن دسترسی ندارد یا علائم به‌اندازه‌ای شدیدند که تصمیم درمانی ترکیبی مطرح می‌شود.

NICE برای بزرگسالانی که درمان دارویی را انتخاب می‌کنند، SSRIهایی مانند سرترالین یا اسیتالوپرام را پیشنهاد می‌کند.[1]

مرور نظام‌مند ۲۰۲۶ نیز نتیجه گرفت که در شرایطی که CBT در دسترس نیست، SSRIها همچنان خط اول دارویی برای اضطراب اجتماعی محسوب می‌شوند، هرچند پاسخ افراد به دارو متفاوت است.[4]

شروع، تغییر یا قطع دارو باید تحت نظر پزشک انجام شود. این مقاله جایگزین توصیه دارویی فردی نیست.

آیا دارو از روان‌درمانی بهتر است؟

به‌طور کلی نمی‌توان برای هر فرد یک پاسخ یکسان داد، اما شواهد مقایسه‌ای مهمی وجود دارد.

یک متاآنالیز شبکه‌ای بزرگ که ۱۰۱ کارآزمایی و بیش از ۱۳ هزار شرکت‌کننده را بررسی کرد، نشان داد CBT فردی اثر بزرگی دارد و برای درمان اولیه اضطراب اجتماعی گزینه بسیار قوی است. در افرادی که روان‌درمانی را نمی‌پذیرند، SSRIها نیز شواهد نسبتاً پایدار و قابل‌توجهی دارند.[5]

در عمل، انتخاب میان روان‌درمانی، دارو یا ترکیب آنها به ترجیح فرد، شدت علائم، سابقه درمان، مشکلات هم‌زمان، عوارض احتمالی و دسترسی بستگی دارد.

بنزودیازپین‌ها چه جایگاهی دارند؟

داروهای بنزودیازپینی می‌توانند اضطراب را سریع کاهش دهند، اما مسئله تحمل دارویی، وابستگی و دشواری قطع آنها باعث می‌شود گزینه مناسبی برای درمان روتین و طولانی‌مدت اضطراب اجتماعی نباشند.

NICE توصیه می‌کند بنزودیازپین‌ها به‌طور معمول برای درمان اضطراب اجتماعی بزرگسالان تجویز نشوند.[1]

بنابراین کاهش سریع اضطراب لزوماً به معنای بهترین انتخاب درمانی بلندمدت نیست.

بتابلوکرها برای اضطراب اجتماعی چطور؟

بتابلوکرها ممکن است بعضی علائم جسمی مثل تپش قلب یا لرزش را در موقعیت‌های عملکردی کاهش دهند و در برخی منابع برای اضطراب عملکردی مطرح شده‌اند.[6]

اما این موضوع با درمان کل اختلال اضطراب اجتماعی یکی نیست. NICE استفاده روتین از بتابلوکرها را به‌عنوان درمان اضطراب اجتماعی توصیه نمی‌کند.[1]

اگر مسئله فقط یک موقعیت عملکردی مشخص باشد، ارزیابی پزشکی و روان‌شناختی لازم است تا روشن شود چه گزینه‌ای مناسب‌تر است.

روان‌درمانی پویشی چه جایگاهی دارد؟

روان‌درمانی پویشی کوتاه‌مدت اختصاصی اضطراب اجتماعی نیز مطالعه شده است.

NICE آن را برای افرادی مطرح می‌کند که CBT، خودیاری مبتنی بر CBT یا دارو را نمی‌خواهند؛ در عین حال تصریح می‌کند که اثربخشی آن معمولاً کمتر از CBT است.[7]

متاآنالیز ۲۰۲۵ نیز درمان پویشی را در میان درمان‌های غیر-CBT مؤثر گزارش کرد، اما CBT همچنان در رتبه بالاتری قرار داشت.[2]

PTC در درمان اضطراب اجتماعی دقیقاً چیست؟

PTC مخفف مدل Paradox + Timetable است؛ یعنی پارادوکس و برنامه زمانی دو بخش جدانشدنی مداخله‌اند.

در این رویکرد، درمانگر ابتدا باید نشانه یا تجربه هدف را دقیق مشخص کند. سپس، اگر PTC برای فرمول‌بندی همان فرد مناسب باشد، فرد به‌جای تلاش دائمی برای جلوگیری، حذف یا کنترل نشانه، آن را در یک بازه زمانی از پیش تعیین‌شده و با دستور مشخص به‌صورت عمدی فراخوانی یا بازسازی می‌کند.

نکته مهم این است که پایان تکلیف بر اساس برنامه زمانی تعیین می‌شود، نه زمانی که فرد احساس آرامش کامل پیدا کند.

بنابراین PTC:

  • به معنای «بیشتر بترس» نیست؛
  • به معنای «خودت را بدون برنامه داخل جمع پرت کن» نیست؛
  • صرفاً مواجهه کلاسیک نیست؛
  • و تعریف آن نیز «کشف یک تعارض پنهان» یا «تعبیر نمادین نشانه» نیست.

شواهد PTC برای اضطراب اجتماعی چقدر است؟

برای اضطراب اجتماعی، یک گزارش موردی منتشرشده توسط Besharat و Naghipoor سه بیمار را بررسی کرده است. نویسندگان بهبود کامل را پس از سه تا چهار جلسه گزارش کردند.[8]

همچنین یک مطالعه نیمه‌آزمایشی در سال ۲۰۲۴ روی ۳۰ فرد مبتلا به اضطراب اجتماعی، کاهش افکار منفی خودکار، اجتناب شناختی و ترس از ارزیابی دیگران را در گروه دریافت‌کننده تکنیک برنامه زمانی پارادوکسیک گزارش کرد.[9]

این نتایج برای توسعه پژوهش PTC مهم‌اند، اما از نظر علمی باید اندازه شواهد را درست توصیف کرد.

در مقابل، CBT اختصاصی اضطراب اجتماعی در ده‌ها کارآزمایی تصادفی و چندین متاآنالیز بزرگ بررسی شده است.[2][5]

بنابراین نمی‌توان براساس داده‌های فعلی گفت PTC از CBT مؤثرتر است یا شواهد هم‌سطحی دارد. چنین ادعایی با داده‌های موجود پشتیبانی نمی‌شود.

آیا می‌توان CBT و PTC را با هم ترکیب کرد؟

در کار بالینی ممکن است درمانگر از اصول یا تکنیک‌های چند رویکرد استفاده کند، اما باید میان «ترکیب بالینی توسط یک درمانگر» و «پروتکل ترکیبی استانداردشده و آزموده‌شده» تفاوت گذاشت.

در حال حاضر شواهد کافی برای معرفی یک پروتکل استاندارد و تأییدشده به نام «CBT + PTC برای اضطراب اجتماعی» وجود ندارد.

بنابراین اگر از هر دو استفاده شود، بهتر است روشن باشد هر مداخله دقیقاً برای چه هدفی انتخاب شده و شواهد هر بخش چیست.

درمان خوب باید چه چیزی را تغییر دهد؟

موفقیت درمان فقط با این سنجیده نمی‌شود که فرد در جلسه بگوید «اضطرابم کمتر شد».

اهداف می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

  • بازگشت به موقعیت‌هایی که قبلاً حذف شده بودند؛
  • کاهش اجتناب؛
  • کم شدن وابستگی به رفتارهای ایمنی؛
  • کاهش زمان درگیری قبل و بعد از موقعیت؛
  • افزایش توان بیان نظر و خواسته؛
  • کاهش تأثیر ترس از قضاوت بر تصمیم‌های مهم؛
  • بهبود عملکرد شغلی، تحصیلی یا رابطه‌ای.

به همین دلیل NICE توصیه می‌کند درمان با ابزارهای استاندارد و شاخص‌های عملکردی به‌طور منظم پایش شود.[1]

چقدر طول می‌کشد تا درمان اثر کند؟

زمان درمان به شدت مشکل، نوع درمان، مشکلات هم‌زمان و پاسخ فرد بستگی دارد.

برای CBT اختصاصی اضطراب اجتماعی، NICE معمولاً برنامه‌ای حدود ۱۴ تا ۱۶ جلسه طی حدود چهار ماه را در مدل‌های استاندارد بزرگسالان توصیف می‌کند.[7]

این عدد قانون ثابت نیست؛ بعضی افراد سریع‌تر و بعضی دیرتر پیشرفت می‌کنند. درمان کوتاه‌تر یا طولانی‌تر بودن به‌تنهایی نشان‌دهنده بهتر یا بدتر بودن آن نیست.

اگر درمان قبلی جواب نداده باشد چه؟

«جواب ندادن درمان» همیشه یک معنا ندارد.

باید مشخص شود:

  • آیا تشخیص دقیق بوده است؟
  • آیا درمان واقعاً اختصاصی اضطراب اجتماعی بوده؟
  • آیا مواجهه یا آزمایش رفتاری واقعاً اجرا شده؟
  • آیا رفتارهای ایمنی و مرور پس از رویداد همچنان باقی مانده‌اند؟
  • آیا افسردگی، مصرف ماده، پانیک یا مشکل دیگری درمان را پیچیده کرده است؟
  • آیا تعداد جلسات و پایبندی به درمان کافی بوده است؟

در بعضی موارد نیاز به اصلاح فرمول‌بندی، تغییر روش، افزودن دارو یا ارزیابی دوباره وجود دارد.

آیا خوددرمانی کافی است؟

برای علائم خفیف‌تر، خودیاری ساختاریافته مبتنی بر CBT می‌تواند مفید باشد و NICE نیز خودیاری حمایت‌شده مبتنی بر CBT را برای برخی افرادی که CBT فردی را نمی‌خواهند پیشنهاد می‌کند.[1]

اما اگر اضطراب باعث از دست رفتن فرصت‌های مهم، مصرف الکل یا مواد، حملات شدید، افسردگی یا محدودیت جدی زندگی شده، ارزیابی حرفه‌ای مناسب‌تر است.

تمرین‌های مواجهه یا تکنیک‌های پارادوکسیک نیز بهتر است براساس فرمول‌بندی دقیق انجام شوند، نه با دستورهای عمومی و یکسان برای همه.

چه زمانی بهتر است درمان را جدی‌تر پیگیری کنیم؟

اگر اضطراب اجتماعی:

  • مانع کار یا تحصیل شده است؛
  • رابطه‌ها را محدود کرده است؛
  • باعث شده فرصت‌های مهم را مرتب از دست بدهید؛
  • شما را به مصرف الکل یا مواد برای تحمل جمع وابسته کرده است؛
  • یا بخش بزرگی از روز را به نگرانی قبل یا مرور بعد از تعامل اختصاص می‌دهد؛

درمان تخصصی می‌تواند ارزشمند باشد.

برای شناخت تعریف و معیارهای اختلال می‌توانید مقاله «اضطراب اجتماعی چیست؟» را بخوانید و برای غربالگری اولیه از ارزیابی اولیه اضطراب اجتماعی استفاده کنید. نتیجه تست جای تشخیص حرفه‌ای را نمی‌گیرد.

سؤالات پرتکرار

بهترین درمان اضطراب اجتماعی چیست؟

در حال حاضر CBT فردی اختصاصی اضطراب اجتماعی قوی‌ترین پشتوانه پژوهشی را دارد و NICE آن را درمان اولیه پیشنهادی می‌داند. انتخاب درمان برای هر فرد باید با شرایط و ترجیح او هماهنگ شود.

آیا بدون دارو می‌توان اضطراب اجتماعی را درمان کرد؟

بله. بسیاری از افراد با روان‌درمانی، به‌ویژه CBT اختصاصی، درمان می‌شوند. دارو برای همه ضروری نیست.

آیا مواجهه یعنی خودم را مجبور کنم جلوی جمع سخنرانی کنم؟

خیر. مواجهه حرفه‌ای هدفمند و متناسب با فرمول‌بندی است و معمولاً برای آزمودن پیش‌بینی‌های مشخص طراحی می‌شود، نه صرفاً افزایش فشار و اضطراب.

تفاوت اضطراب طبیعی و الگوی فقط عملکرد را در مقالهٔ اضطراب هنگام ارائه توضیح داده‌ایم.

آیا PTC همان مواجهه درمانی است؟

خیر. PTC بر تجویز پارادوکسیک نشانه همراه با یک برنامه زمانی مشخص بنا شده است. شباهت‌هایی در مواجهه عمدی با تجربه ترسناک ممکن است وجود داشته باشد، اما ساختار و منطق این دو یکی نیست.

آیا PTC از CBT بهتر است؟

در حال حاضر داده کافی برای چنین نتیجه‌ای وجود ندارد. شواهد مستقیم PTC در اضطراب اجتماعی محدود است، در حالی که CBT در تعداد بسیار بیشتری از کارآزمایی‌ها و متاآنالیزها بررسی شده است.

جمع‌بندی

درمان اضطراب اجتماعی یک توصیه ساده مثل «اعتمادبه‌نفس داشته باش» یا «بیشتر در جمع برو» نیست.

CBT اختصاصی اضطراب اجتماعی در حال حاضر قوی‌ترین پشتوانه پژوهشی را دارد و روی چرخه‌ای کار می‌کند که شامل ترس از قضاوت، تمرکز بر خود، رفتارهای ایمنی، اجتناب و پردازش قبل و بعد از رویداد است.

داروهای SSRI نیز برای بعضی افراد گزینه مؤثری هستند، به‌خصوص وقتی روان‌درمانی پذیرفته نمی‌شود یا در دسترس نیست. مواجهه بخشی مهم از بسیاری از درمان‌هاست، اما هدف آن صرفاً «تحمل اضطراب تا صفر شدن» نیست.

PTC نیز شواهد اولیه و مستقیمی در اضطراب اجتماعی دارد، اما تعداد مطالعات و نمونه‌ها هنوز محدود است. معرفی علمی آن نیازمند حفظ همین مرز است: رویکردی قابل بررسی و امیدوارکننده، نه درمانی که در حال حاضر پشتوانه‌ای هم‌اندازه CBT داشته باشد.

درباره نویسنده

حسن صدیقی

روان‌درمانگر با تمرکز بر اختلالات اضطرابی، پانیک و فوبیا.

این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، تجویز دارو یا درمان فردی نیست.

منابع علمی

  1. National Institute for Health and Care Excellence. Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment (CG159) – Recommendations. NICE
  2. Sun L, Dai X, Zhu S, Liu Z, Zhongming Z. Psychotherapies for social anxiety disorder in adults: A systematic review and Bayesian network meta-analysis. Journal of Affective Disorders. 2025;378:301-319. DOI: 10.1016/j.jad.2025.02.092. PubMed
  3. Craske MG, Treanor M, Conway CC, Zbozinek T, Vervliet B. Maximizing exposure therapy: an inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy. 2014;58:10-23. DOI: 10.1016/j.brat.2014.04.006. PubMed
  4. Andreoli G, Kasch C, Lindsay CE, Hofmann SG. Pharmacological strategies for treating social anxiety disorder in adults: a systematic review of studies published since 2015. Expert Review of Neurotherapeutics. 2026;26(2):185-196. DOI: 10.1080/14737175.2025.2604303. PubMed
  5. Mayo-Wilson E, Dias S, Mavranezouli I, et al. Psychological and pharmacological interventions for social anxiety disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry. 2014;1(5):368-376. DOI: 10.1016/S2215-0366(14)70329-3. PubMed
  6. National Institute of Mental Health. Social Anxiety Disorder: What You Need to Know. NIMH
  7. National Institute for Health and Care Excellence. Treatments for adults – Social anxiety disorder. NICE
  8. Besharat MA, Naghipoor M. Paradox therapy for the treatment of social anxiety disorder: A case study. Journal of Systems and Integrative Neuroscience. 2019/2020;6:1-5. DOI: 10.15761/JSIN.1000213. Full text
  9. Tabibpour Bahnemiri F, Azadikenari R, Najafipour A. The Effectiveness of Paradoxical Time Table Technique on Negative Automatic Thoughts, Cognitive Avoidance and Fear of Evaluating Others in People with Social Anxiety Disorder. Journal of Clinical Research in Paramedical Sciences. 2024;13(1):e147395. DOI: 10.5812/jcrps-147395. Full text