وسواس بیماری یا اضطراب بیماری؟ تفاوت Illness OCD با IAD

یک نفر سردرد خفیفی احساس می‌کند.

ذهنش فوراً می‌گوید:

«اگر این نشانه تومور مغزی باشد چه؟»

نبضش را بررسی می‌کند، علائم تومور را در اینترنت می‌خواند، از پزشک وقت می‌گیرد و بعد از طبیعی بودن معاینه چند ساعت آرام می‌شود.

فرد دیگری در مترو لکه کوچکی روی صندلی می‌بیند.

ذهنش می‌گوید:

«نکند خون بوده و دستم به آن خورده باشد؟ اگر HIV یا هپاتیت گرفته باشم چه؟»

وقایع چند دقیقه قبل را در ذهنش مرور می‌کند، لباسش را جدا می‌گذارد، دست‌هایش را چند بار می‌شوید و در اینترنت درباره راه‌های انتقال بیماری جست‌وجو می‌کند.

هر دو نفر درباره بیماری نگران‌اند.

هر دو ممکن است گوگل کنند، بدنشان را بررسی کنند یا از دیگران اطمینان بخواهند.

اما آیا هر دو یک اختلال دارند؟

نه لزوماً.

نگرانی شدید درباره سلامتی می‌تواند در اختلال اضطراب بیماری یا Illness Anxiety Disorder دیده شود، اما موضوع بیماری و ابتلا به عفونت می‌تواند بخشی از اختلال وسواس فکری‌عملی یا OCD نیز باشد. [1] [2]

تفکیک این دو فقط از روی موضوع فکر ممکن نیست.

سؤال مهم‌تر این است:

«فرد از چه چیزی می‌ترسد، بعد از ترس چه کاری انجام می‌دهد و این رفتار چه کارکردی دارد؟»

اختلال اضطراب بیماری یا IAD چیست؟

Illness Anxiety Disorder در DSM-5-TR در گروه اختلالات علائم جسمانی و اختلالات مرتبط قرار دارد. [1]

ویژگی اصلی آن اشتغال ذهنی با داشتن یا مبتلا شدن به یک بیماری جدی است، در حالی که علائم جسمانی وجود ندارند یا خفیف‌اند.

فرد ممکن است یک احساس معمولی بدن را بسیار جدی تفسیر کند:

«این گرفتگی عضله طبیعی نیست؛ شاید ام‌اس باشد.»

یا:

«این تغییر ضربان قلب می‌تواند نشانه بیماری قلبی باشد.»

نگرانی معمولاً با اضطراب زیاد درباره سلامت همراه است و فرد ممکن است رفتارهای مرتبط با سلامت را به شکل افراطی انجام دهد یا برعکس، از مراقبت پزشکی اجتناب کند.

برای تشخیص IAD چه ویژگی‌هایی بررسی می‌شود؟

براساس DSM-5-TR، چند ویژگی مهم عبارت‌اند از: [1]

• اشتغال ذهنی با داشتن یا مبتلا شدن به بیماری جدی؛
• نبود علائم جسمانی قابل‌توجه یا وجود علائم نسبتاً خفیف؛
• اضطراب زیاد درباره سلامت؛
• رفتارهای افراطی مرتبط با سلامت یا اجتناب ناسازگارانه از مراقبت؛
• ادامه نگرانی برای دست‌کم حدود شش ماه، هرچند بیماری مورد ترس ممکن است تغییر کند؛
• و توضیح داده نشدن بهتر این نگرانی توسط اختلال روان‌شناختی دیگری.

این نکته مهم است که IAD فقط به این فکر محدود نیست که:

«من همین الان بیماری دارم.»

فرد ممکن است از مبتلا شدن به بیماری در آینده نیز به‌شدت نگران باشد.

دو الگوی رفتاری رایج در اضطراب بیماری

نوع مراقبت‌جو یا Care-Seeking

فرد ممکن است:

• مکرراً به پزشک مراجعه کند؛
• بدنش را بررسی کند؛
• آزمایش‌های متعدد درخواست کند؛
• از نزدیکان درباره ظاهر یا علائم بدن سؤال کند؛
• و بارها درباره بیماری‌ها مطالعه کند.

نوع مراقبت‌گریز یا Care-Avoidant

در این حالت، ترس به شکلی متفاوت ظاهر می‌شود.

فرد ممکن است بگوید:

«اگر آزمایش بدهم و بفهمم سرطان دارم چه؟»

و به همین دلیل:

• از پزشک رفتن؛
• آزمایش؛
• بیمارستان؛
• یا حتی شنیدن مطالب پزشکی

اجتناب کند.

وسواس بیماری یا Illness OCD چیست؟

اصطلاح Illness OCD یک تشخیص مستقل در DSM-5-TR نیست.

این اصطلاح معمولاً برای توصیف OCD استفاده می‌شود زمانی که محتوای وسواس درباره بیماری، عفونت، آلودگی یا سلامتی است.

در OCD، مسئله فقط نگرانی نیست.

معمولاً چرخه‌ای شبیه این شکل می‌گیرد:

فکر یا شک مزاحم → اضطراب یا انزجار → اجبار → آرامش موقت → بازگشت شک

مثلاً:

«نکند دستم به خون خورده باشد؟»

بعد:

• مرور دقیق اتفاق؛
• بررسی پوست؛
• شست‌وشو؛
• جست‌وجوی احتمال انتقال بیماری؛
• پرسیدن از دیگران؛
• یا اجتناب از محل

شروع می‌شود.

برای آشنایی بیشتر با ساختار کلی این اختلال می‌توانید مقاله «وسواس فکری عملی (OCD) چیست؟» را بخوانید.

آیا وسواس بیماری همان وسواس آلودگی است؟

نه دقیقاً.

وسواس آلودگی یکی از مضمون‌های شناخته‌شده OCD است و ممکن است ترس از:

• میکروب؛
• ویروس؛
• خون؛
• مواد شیمیایی؛
• نجاست؛
• یا انتقال بیماری

را دربر بگیرد.

اما وسواس سلامت می‌تواند بدون آلودگی نیز شکل بگیرد.

مثلاً فرد ممکن است ساعت‌ها درباره احتمال داشتن بیماری خاصی فکر کند و به شکل اجباری علائمش را بررسی کند.

از طرف دیگر، فرد مبتلا به IAD نیز ممکن است از مبتلا شدن به عفونت بترسد.

به همین دلیل، فقط اینکه فرد از «بیماری» یا «آلودگی» می‌ترسد برای تشخیص کافی نیست. [2]

برای مطالعه بیشتر درباره این مضمون OCD: وسواس نجاست و آلودگی را ببینید.

مهم‌ترین تفاوت IAD و OCD چیست؟

تفاوت را نمی‌توان فقط با یک سؤال پیدا کرد.

اما در ارزیابی بالینی، ساختار و کارکرد رفتارها اهمیت زیادی دارند. [2]

در IAD معمولاً مسئله مرکزی این است:

«این علامت یا وضعیت سلامتی یعنی من بیماری جدی دارم یا خواهم گرفت؟»

در OCD ممکن است مسئله بیشتر به شکل زیر سازمان پیدا کند:

«اگر این اتفاق افتاده باشد چه؟ باید کاری انجام بدهم تا احتمال خطر را خنثی کنم.»

اما این یک مرز مطلق نیست.

هر دو اختلال می‌توانند شامل:

• بررسی بدن؛
• سرچ اینترنتی؛
• اطمینان‌خواهی؛
• اجتناب؛
• و مراجعه پزشکی مکرر

باشند.

به همین دلیل، تحلیل کارکرد رفتار از خودِ رفتار مهم‌تر است.

جدول تفاوت اضطراب بیماری و وسواس بیماری

دو معیار رایج اما ضعیف برای تشخیص افتراقی

«اگر فرد می‌داند ترسش غیرمنطقی است، پس OCD است»

این معیار قابل اعتماد نیست.

در OCD سطح بینش متفاوت است.

برخی افراد به خوبی می‌دانند نگرانی‌شان افراطی است و برخی درباره باور وسواسی خود اطمینان بیشتری دارند. [1]

در IAD نیز فرد ممکن است بگوید:

«می‌دانم احتمال بیماری پایین است، ولی نمی‌توانم خیالم را راحت کنم.»

«اگر با جواب پزشک آرام شد IAD است، اگر نشد OCD است»

این هم مرز قابل اعتمادی نیست.

اطمینان‌خواهی می‌تواند در هر دو اختلال آرامش کوتاه‌مدت ایجاد کند و بعد شک دوباره برگردد. [2]

حتی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اطمینان‌خواهی در OCD و اضطراب سلامت می‌تواند از نظر کارکرد شباهت زیادی داشته باشد.

مثال اول: سردرد و ترس از تومور

فرد سردرد خفیفی دارد.

سریع شروع می‌کند به بررسی:

«سردرد تومور مغزی کجای سر است؟»

بعد چشم‌هایش را آزمایش می‌کند.

علائم عصبی را در گوگل می‌خواند.

از همسرش می‌پرسد:

«به نظرت حرف زدنم طبیعی است؟»

پزشک او را ارزیابی می‌کند و مشکل مهمی پیدا نمی‌شود.

برای مدتی آرام می‌شود، اما چند روز بعد با یک احساس جسمانی دیگر چرخه دوباره شروع می‌شود.

این الگو می‌تواند با اضطراب بیماری سازگار باشد.

مثال دوم: ترس از HIV بعد از یک تماس مبهم

فرد در محیط عمومی لکه‌ای می‌بیند.

ذهنش فوراً می‌پرسد:

«اگر خون بوده باشد چه؟»

بعد شروع می‌کند به بازسازی دقیق اتفاق:

«دستم کجا بود؟ آیا زخم داشتم؟ شاید آستینم لمسش کرد.»

لباس‌ها جدا می‌شوند.

دست‌ها شسته می‌شوند.

احتمال انتقال بیماری بارها در اینترنت بررسی می‌شود.

بعد حتی درباره معتبر بودن همان اطلاعات نیز شک ایجاد می‌شود.

این ساختارِ وسواس، اجبار و خنثی‌سازی می‌تواند بیشتر به OCD نزدیک باشد.

اما باز هم محتوای «HIV» به‌تنهایی تشخیص را تعیین نمی‌کند.

مثال سوم: ترس از انتقال بیماری به خانواده

فرد ممکن است فکر کند:

«اگر من آلوده شده باشم و بدون اینکه بدانم بیماری را به فرزندم منتقل کنم چه؟»

در بعضی موارد، مسئله فقط سلامت خود فرد نیست.

احساس مسئولیت بیش از حد می‌تواند باعث شود فرد:

• اشیا را قرنطینه کند؛
• از اعضای خانواده فاصله بگیرد؛
• سطوح را بارها ضدعفونی کند؛
• یا مرتب گذشته را مرور کند.

این نوع ساختار می‌تواند در OCD دیده شود، هرچند مسئولیت‌پذیری مفرط یک معیار الزامی برای همه افراد مبتلا به OCD نیست.

پایش مداوم بدن چگونه اضطراب را بیشتر می‌کند؟

وقتی فرد تصمیم می‌گیرد:

«از این به بعد هر تغییر بدنم را زیر نظر می‌گیرم.»

احساساتی را متوجه می‌شود که قبلاً از کنار آنها عبور می‌کرد.

مثلاً:

• تغییرات ضربان قلب؛
• حرکات روده؛
• انقباضات کوچک عضله؛
• احساسات پوست؛
• یا تغییرات تنفس.

بعد هر احساس تازه می‌تواند نیاز به تحلیل جدید ایجاد کند.

به این ترتیب:

نگرانی → توجه بیشتر به بدن → کشف احساسات بیشتر → تفسیر تهدیدآمیز → نگرانی بیشتر

شکل می‌گیرد.

این فرایند در مدل‌های شناختی اضطراب سلامت اهمیت زیادی دارد. [3]

سایبرکندریا یا Cyberchondria چیست؟

جست‌وجوی اطلاعات پزشکی در اینترنت به‌خودی‌خود مشکل نیست.

اما در بعضی افراد، سرچ سلامت به چرخه‌ای تبدیل می‌شود که قرار است اطمینان ایجاد کند ولی اضطراب را بیشتر می‌کند.

مثلاً:

«علت گزگز دست»

بعد:

«گزگز دست و ام‌اس»

بعد:

«آیا MRI همیشه ام‌اس را نشان می‌دهد؟»

و دو ساعت بعد فرد ده بیماری جدید پیدا کرده که قبل از شروع جست‌وجو درباره آنها نگران نبوده است.

پژوهش‌ها ارتباط قابل‌توجهی میان اضطراب سلامت و Cyberchondria نشان داده‌اند. [4]

همچنین Cyberchondria فقط مختص IAD نیست و با علائم OCD نیز ارتباط دارد.

تله اطمینان‌خواهی در هر دو اختلال

یکی از مهم‌ترین نقاط اشتراک OCD و اضطراب بیماری، اطمینان‌خواهی است.

فرد می‌پرسد:

«به نظرت این خال خطرناک نیست؟»

پاسخ می‌گیرد:

«نه.»

چند دقیقه بعد:

«ولی از این زاویه هم نگاه کردی؟»

یا پزشک می‌گوید:

«آزمایش طبیعی است.»

ذهن جواب می‌دهد:

«اگر آزمایش زود انجام شده باشد چه؟»

وقتی اطمینان برای تنظیم اضطراب بارها تکرار شود، خودِ پاسخ گرفتن می‌تواند بخشی از چرخه شود.

برای توضیح کامل این مکانیسم می‌توانید مقاله «اطمینان‌خواهی در وسواس» را بخوانید.

آیا آزمایش و مراجعه پزشکی در این افراد باید متوقف شود؟

خیر.

یکی از خطرناک‌ترین برداشت‌ها از درمان اضطراب سلامت این است که:

«پس از این به بعد هر علامتی داشتم باید نادیده بگیرم.»

هدف درمان، کنار گذاشتن مراقبت پزشکی منطقی نیست.

یک فرد مبتلا به IAD یا OCD نیز می‌تواند واقعاً بیمار شود.

هدف، کاهش بررسی‌های تکراری و غیرضروری برای رسیدن به قطعیت کامل است.

در بسیاری از برنامه‌های درمان اضطراب سلامت، داشتن یک پزشک مشخص و یک برنامه روشن برای مراجعه می‌تواند کمک‌کننده باشد تا تصمیم پزشکی براساس معیارهای از پیش مشخص انجام شود، نه براساس موج لحظه‌ای اضطراب.

هر علامت جدید، شدید، غیرمعمول یا نگران‌کننده باید مطابق اصول معمول پزشکی ارزیابی شود.

آیا OCD و IAD می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند؟

بله.

این دو اختلال فقط شبیه یکدیگر نیستند؛ ممکن است هم‌زمان نیز دیده شوند. [2]

مثلاً فرد ممکن است:

• در یک حوزه درگیر ترس مداوم از بیماری براساس احساسات بدنی باشد؛
• و در حوزه دیگری مناسک واضح آلودگی و شست‌وشوی OCD داشته باشد.

در چنین شرایطی تلاش برای قراردادن تمام علائم در یک برچسب واحد می‌تواند درمان را دشوار کند.

فرمول‌بندی درمان باید مشخص کند هر رفتار دقیقاً چه کارکردی دارد.

چه زمانی نگرانی درباره بیماری طبیعی است؟

نگرانی درباره سلامت همیشه اختلال نیست.

اگر علامت جدیدی دارید، آزمایش پزشکی در انتظار است یا بیماری مهمی در خانواده مطرح شده، نگرانی قابل انتظار است.

مسئله زمانی بالینی‌تر می‌شود که:

• نگرانی بخش بزرگی از روز را اشغال کند؛
• پاسخ پزشکی فقط مدت کوتاهی اثر داشته باشد؛
• بررسی بدن ساعت‌ها ادامه پیدا کند؛
• پزشکان یا آزمایش‌ها مرتب عوض شوند؛
• گوگل کردن کنترل‌ناپذیر شود؛
• فرد از مراقبت پزشکی ضروری فرار کند؛
• یا شست‌وشو، checking و اجتناب زندگی را محدود کنند.

چند سؤال برای تشخیص بهتر تفاوت

این پرسش‌ها ابزار تشخیصی نیستند، اما می‌توانند به روشن شدن ساختار مشکل کمک کنند:

• ترس اصلی من چیست: «بیماری دارم» یا «اگر اتفاق خاصی افتاده باشد چه؟»
• بعد از نگرانی چه کاری برای آرام شدن انجام می‌دهم؟
• آیا بدنم را مرتب اسکن می‌کنم؟
• آیا رفتارهای تکراری یا ذهنی برای خنثی کردن خطر دارم؟
• آیا از یک پزشک به پزشک دیگر می‌روم؟
• آیا از مراجعه پزشکی فرار می‌کنم؟
• آیا پاسخ پزشک فقط برای مدت کوتاهی کافی است؟
• آیا ترسم بیشتر حول وضعیت بدن است یا چرخه‌ای از وسواس و اجبار شکل گرفته است؟

برای افتراق دقیق، متخصص باید مجموعه علائم را بررسی کند، نه فقط موضوع نگرانی را.

سؤالات پرتکرار

آیا وسواس بیماری یک تشخیص مستقل است؟

خیر. Illness OCD اصطلاح غیررسمی برای OCD با محتوای مربوط به بیماری یا سلامت است. تشخیص رسمی همچنان OCD است.

آیا اضطراب بیماری همان خودبیمارانگاری است؟

اصطلاح هیپوکندریازیس در طبقه‌بندی‌های قدیمی‌تر استفاده می‌شد. DSM-5 و DSM-5-TR ساختار تشخیصی را تغییر دادند و بخشی از افرادی که قبلاً هیپوکندریازیس تشخیص می‌گرفتند اکنون ممکن است معیارهای IAD یا اختلال علائم جسمانی را داشته باشند. [1]

آیا فرد مبتلا به IAD علائم جسمانی ندارد؟

ممکن است علائم جسمانی خفیفی وجود داشته باشد. نکته اصلی این است که علائم قابل‌توجه جسمانی محور اصلی اختلال نیستند و اشتغال ذهنی با بیماری بسیار بیشتر از آن چیزی است که وضعیت جسمانی توضیح می‌دهد.

آیا ترس از HIV یا سرطان یعنی OCD؟

خیر. نوع بیماری مورد ترس تشخیص را تعیین نمی‌کند. فرد مبتلا به IAD نیز می‌تواند از سرطان یا HIV بترسد و فرد مبتلا به OCD هم ممکن است همین موضوع را داشته باشد. ساختار وسواس، اجبار و کارکرد رفتارها اهمیت بیشتری دارد.

آیا checking در IAD هم وجود دارد؟

بله. بررسی بدن، گرفتن نبض، نگاه کردن به پوست و جست‌وجوی اطلاعات پزشکی در IAD رایج‌اند. checking به‌تنهایی OCD را ثابت نمی‌کند.

آیا پاسخ پزشک می‌تواند تفاوت OCD و IAD را مشخص کند؟

نه به‌طور قابل اعتماد. اطمینان پزشکی ممکن است در هر دو اختلال فقط برای مدتی کوتاه مؤثر باشد و سپس شک دوباره برگردد.

آیا باید جست‌وجوی پزشکی در اینترنت را کاملاً قطع کرد؟

نه لزوماً. هدف، حذف دسترسی فرد به اطلاعات سلامت نیست. درمان بیشتر روی جست‌وجوی تکراری و اجباری‌ای تمرکز دارد که برای کاهش اضطراب انجام می‌شود ولی عملاً اضطراب را بیشتر می‌کند.

جمع‌بندی

اضطراب بیماری و وسواس بیماری می‌توانند از بیرون بسیار شبیه باشند.

هر دو ممکن است باعث شوند فرد:

• بدنش را بررسی کند؛
• در اینترنت جست‌وجو کند؛
• از پزشک اطمینان بخواهد؛
• یا از موقعیت‌های مرتبط با بیماری دوری کند.

به همین دلیل تشخیص با یک سؤال ساده مثل:

«از بیماری می‌ترسی یا از آلودگی؟»

انجام نمی‌شود.

آنچه تفاوت را روشن‌تر می‌کند، بررسی چرخه کامل است:

ترس از کجا شروع می‌شود؟ فرد برای کاهش آن چه می‌کند؟ آرامش چقدر دوام دارد؟ و چه چیزی باعث می‌شود چرخه دوباره آغاز شود؟

در IAD ممکن است بدن به موضوع یک جست‌وجوی دائمی برای یافتن بیماری تبدیل شود.

در OCD ممکن است شک بیماری وارد چرخه وسواس، اجبار و خنثی‌سازی شود.

و در بعضی افراد هر دو الگو کنار هم وجود دارند.

هدف درمان در هیچ‌کدام بی‌توجه شدن به سلامت نیست.

هدف این است که مراقبت از سلامت از یک رفتار منطقی و متناسب، به جست‌وجوی بی‌پایان برای رسیدن به «اطمینان صددرصدی» تبدیل نشود.

درباره نویسنده

حسن صدیقی 

این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین ارزیابی پزشکی، تشخیص روان‌شناختی یا برنامه درمانی فردی نیست.

منابع علمی

[1] American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing; 2022. DOI و صفحه رسمی 

[2] Knowles KA, Jakes KS, Olatunji BO. Obsessive-Compulsive Disorder and Illness Anxiety: Examining Commonalities and Comorbidity. Journal of Cognitive Psychotherapy. 2022;36(4):327-340. DOI — PubMed 

[3] Higgins-Chen AT, Abdallah CG, Dwyer JB, Kaye AP, Angarita GA, Bloch MH. Advances in understanding illness anxiety. Current Psychiatry Reports. 2008;10(4):311-317. DOI — PubMed 

[4] McMullan RD, Berle D, Arnáez S, Starcevic V. The relationships between health anxiety, online health information seeking, and cyberchondria: Systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders. 2019;245:270-278. DOI — PubMed