وسواس جنسی چیست؟ افکار جنسی ناخواسته در OCD و تفاوت با میل جنسی

یک تصویر ناخواسته برای چند ثانیه وارد ذهن می‌شود.

فرد مکث می‌کند.

بعد سؤال شروع می‌شود:

«چرا چنین فکری به ذهن من رسید؟»

چند ثانیه بعد سؤال مهم‌تر می‌شود:

«اگر این فکر نشان بدهد که واقعاً چنین میلی دارم چه؟»

بعد نوبت بررسی بدن می‌رسد.

فرد احساساتش را زیر نظر می‌گیرد، گذشته را مرور می‌کند، در اینترنت جست‌وجو می‌کند و سعی می‌کند ثابت کند که «آن آدمی نیست» که ذهنش از او می‌ترسد.

برای مدتی آرام می‌شود.

اما ذهن سؤال تازه‌ای پیدا می‌کند:

«اگر فقط داری خودت را گول می‌زنی چه؟»

این چرخه می‌تواند یکی از شکل‌های بسیار آزاردهنده اختلال وسواس فکری‌عملی باشد که معمولاً با عنوان وسواس جنسی، Sexual OCD یا وسواس‌های جنسی شناخته می‌شود. [1] [2]

Sexual OCD تشخیص مستقلی در DSM-5-TR نیست؛ بلکه به مجموعه‌ای از وسواس‌های فکری با محتوای جنسی در چارچوب OCD اشاره دارد.

مشکل اصلی، «جنسی بودن فکر» نیست.

مشکل زمانی شکل می‌گیرد که فکر ناخواسته به شک مداوم تبدیل شود و فرد برای رسیدن به اطمینان، وارد چرخه checking، اجتناب، تحلیل و خنثی‌سازی شود.

افکار جنسی مزاحم در OCD چه شکلی هستند؟

وسواس جنسی می‌تواند محتواهای متفاوتی داشته باشد.

آنچه آنها را در چارچوب OCD به هم مرتبط می‌کند، محتوای خاص فکر نیست؛ بلکه نحوه ورود فکر، معنایی که فرد به آن می‌دهد و اجبارهایی است که پس از آن انجام می‌دهد.

وسواس با مضمون پدوفیلیا یا P-OCD

فرد ممکن است مرتب بترسد:

«اگر به کودکان تمایل داشته باشم و خودم هنوز متوجه نشده باشم چه؟»

یا یک فکر یا تصویر ناخواسته باعث شود ساعت‌ها رفتار، بدن، خاطرات و واکنش‌های خود را بررسی کند.

اصطلاح P-OCD به این ترس وسواسی اشاره دارد و نباید آن را با اختلال پدوفیلیک یکسان دانست. افتراق این دو نیازمند ارزیابی تخصصی است. [3] [4]

وسواس درباره گرایش جنسی یا SO-OCD

در این حالت، مسئله اصلی می‌تواند نیاز شدید به رسیدن به قطعیت درباره گرایش جنسی باشد:

«اگر تمام چیزی که درباره گرایشم می‌دانستم اشتباه باشد چه؟»

فرد ممکن است مردم را نگاه کند و میزان کشش خود را اندازه بگیرد، خاطرات گذشته را تحلیل کند، واکنش بدنش را بررسی کند یا مرتب در اینترنت دنبال نشانه بگردد. [5]

این الگو می‌تواند در افراد با هر گرایش جنسی رخ دهد.

اصطلاح قدیمی HOCD امروزه کمتر توصیه می‌شود، زیرا می‌تواند این تصور اشتباه را ایجاد کند که یک گرایش جنسی خاص بیماری یا نتیجه OCD است.

گرایش جنسی به‌خودی‌خود اختلال روانی نیست. مسئله در SO-OCD، چرخه وسواسیِ شک، بررسی و نیاز به قطعیت است.

افکار جنسی درباره اعضای خانواده

گاهی یک تصویر یا فکر جنسی ناخواسته درباره یکی از اعضای خانواده وارد ذهن می‌شود.

فرد ممکن است از خود فکر بیشتر از هر چیز دیگری شوکه شود و بعد شروع کند به پرسیدن:

«چرا ذهن من اصلاً توانست چنین تصویری بسازد؟»

همین سؤال می‌تواند ساعت‌ها بررسی ذهنی و احساس گناه ایجاد کند.

افکار جنسی در زمینه مذهبی

ممکن است درست هنگام نماز، دعا یا قرار گرفتن در فضای مذهبی یک تصویر جنسی ناخواسته ظاهر شود.

اگر فرد این اتفاق را نشانه فساد اخلاقی یا بی‌احترامی عمدی بداند، چرخه وسواس می‌تواند با احساس گناه و خنثی‌سازی مذهبی ادامه پیدا کند.

افکار جنسی همراه با آسیب یا خشونت

برخی افراد با تصاویر یا افکار ناخواسته‌ای مواجه می‌شوند که محتوای جنسی و آسیب‌رسان را با یکدیگر ترکیب می‌کنند.

در این موارد نیز صرف وجود یک فکر برای تعیین قصد، خطر یا تشخیص کافی نیست و باید کل الگوی بالینی بررسی شود.

آیا داشتن یک فکر جنسی ناخواسته یعنی واقعاً آن را می‌خواهم؟

خیر؛ وجود یک فکر به‌تنهایی معادل میل، قصد یا رفتار نیست.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که افکار مزاحم و ناخواسته فقط مخصوص افراد مبتلا به OCD نیستند و در جمعیت غیربالینی نیز بسیار رایج‌اند. تفاوت مهم‌تر در میزان تکرار، ناراحتی، معنایی است که به فکر داده می‌شود و راهبردهایی است که فرد برای کنترل آن به کار می‌برد. [6] [7]

اما یک نکته مهم وجود دارد:

تشخیص OCD را نیز نمی‌توان فقط از روی این جمله انجام داد که:

«این فکر من را ناراحت می‌کند، پس حتماً وسواس است.»

افراد ممکن است نسبت به افکار، تمایلات یا موضوعات مختلف به دلایل گوناگون احساس تعارض یا ناراحتی داشته باشند.

در ارزیابی بالینی باید به کل الگوی وسواس، اجبار، اجتناب، اطمینان‌خواهی، رفتار واقعی، قصد و سابقه فرد توجه شود.

تفاوت وسواس جنسی با میل یا خیال‌پردازی جنسی چیست؟

بنابراین یک تست ساده مانند:

«آیا از فکر متنفرم یا نه؟»

برای تشخیص کافی نیست.

آنچه اهمیت بیشتری دارد، ساختار کامل تجربه و رفتارهای بعد از آن است.

P-OCD با اختلال پدوفیلیک چه تفاوتی دارد؟

این یکی از حساس‌ترین تشخیص‌های افتراقی در این حوزه است.

در P-OCD، ممکن است فرد دائماً از این احتمال بترسد که نکند تمایلی داشته باشد و برای یافتن پاسخ، وارد رفتارهایی مانند:

• بررسی مداوم واکنش بدن؛
• مرور گذشته؛
• پرسیدن از درمانگر؛
• جست‌وجوی اینترنتی؛
• اجتناب از موقعیت‌های معمول؛
• و آزمایش کردن خودش

شود. [3] [4]

اما تشخیص افتراقی واقعی نباید صرفاً براساس وجود اضطراب یا انزجار انجام شود.

متخصص باید الگوی پایدار علاقه، رفتار واقعی، قصد، سابقه، اجبارها، ماهیت نگرانی و سایر اطلاعات بالینی را بررسی کند.

از طرف دیگر، انجام ارزیابی‌های تکراری و طولانی صرفاً برای ارائه تضمین صددرصدی به فرد مبتلا به OCD نیز می‌تواند خود به بخشی از چرخه اطمینان‌خواهی تبدیل شود. [8]

داشتن یک فکر ناخواسته به‌تنهایی مدرک وجود قصد یا تصمیم برای انجام آن نیست؛ همان‌طور که صرف اضطراب نیز به‌تنهایی تشخیص OCD را ثابت نمی‌کند.

«Groinal Response» چیست؟ چرا فرد شروع به بررسی بدنش می‌کند؟

یکی از پیچیده‌ترین اجبارها در وسواس‌های جنسی، بررسی مداوم واکنش‌های بدنی است.

فرد ممکن است بعد از یک فکر ناخواسته فوراً توجهش را به ناحیه تناسلی ببرد:

«چیزی احساس کردم؟»

بعد:

«این احساس یعنی برانگیخته شدم؟»

و چند ثانیه بعد:

«اگر برانگیخته شدم یعنی واقعاً این را می‌خواهم؟»

در جامعه OCD گاهی از اصطلاح Groinal Response برای اشاره به این تجربه استفاده می‌شود.

مشکل اصلی این است که بدن قرار نیست به عنوان دستگاه دروغ‌سنج روان‌شناختی عمل کند.

احساسات جسمانی تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارند و توجه مداوم به یک بخش از بدن باعث می‌شود فرد کوچک‌ترین تغییرات و احساساتی را که معمولاً نادیده می‌گرفت، برجسته‌تر تجربه کند.

در نتیجه، checking به جای ایجاد قطعیت، می‌تواند حساسیت فرد به احساسات بدنی را بیشتر کند.

چرخه معمول چنین می‌شود:

فکر ناخواسته → بررسی بدن → پیدا کردن یک احساس مبهم → تفسیر آن به عنوان مدرک → اضطراب بیشتر → بررسی دوباره

بنابراین درمان معمولاً روی متوقف کردن خودِ checking کار می‌کند، نه پیدا کردن پاسخ قطعی درباره معنای هر احساس بدنی.

اجبارهای پنهان در وسواس جنسی

بخش زیادی از وسواس جنسی از بیرون دیده نمی‌شود.

۱. بررسی برانگیختگی

فرد مرتب از خودش می‌پرسد:

«الان چیزی حس کردم یا نه؟»

۲. مرور خاطرات

ممکن است سال‌ها از زندگی بررسی شوند:

«وقتی ۱۲ ساله بودم چرا آن اتفاق توجهم را جلب کرد؟»

بعد یک خاطره مبهم به پرونده‌ای چندساعته تبدیل می‌شود.

۳. آزمایش احساس

فرد ممکن است عمداً به شخص یا تصویر خاصی نگاه کند تا ببیند چه احساسی پیدا می‌کند.

اما وقتی هدف از نگاه کردن «اندازه‌گیری هویت یا تمایل» باشد، همین آزمایش می‌تواند تبدیل به اجبار شود.

۴. اطمینان‌خواهی

«به نظرت این فکر یعنی من آدم خطرناکی هستم؟»

پاسخ آرام‌کننده ممکن است چند دقیقه یا چند ساعت اثر کند.

بعد:

«ولی شاید من همه جزئیات را برایت نگفتم.»

۵. جست‌وجوی اینترنتی

فرد ممکن است ساعت‌ها:

• علائم اختلالات جنسی را بخواند؛
• تجربه دیگران را مقایسه کند؛
• آزمون‌های آنلاین انجام دهد؛
• و به دنبال جمله‌ای بگردد که بالاخره او را مطمئن کند.

۶. اعتراف و توضیح دادن

گاهی فرد احساس می‌کند باید تمام افکار خود را برای همسر، خانواده، روحانی یا درمانگر تعریف کند تا مطمئن شود چیزی را پنهان نکرده است.

اعتراف در این حالت می‌تواند نقش یک عمل اجباری را پیدا کند.

۷. خنثی‌سازی ذهنی

فرد ممکن است بعد از یک تصویر ناخواسته فوراً تصویر دیگری را جایگزین کند، ذکر خاصی بگوید یا در ذهنش استدلال کند:

«من چنین آدمی نیستم، چون...»

اگر این کار برای حذف اضطراب و رسیدن به یقین بارها تکرار شود، می‌تواند بخشی از چرخه OCD باشد.

چرا هرچه بیشتر فکر را بیرون می‌کنیم، بیشتر برمی‌گردد؟

واکنش طبیعی فرد این است:

«نباید به این فکر کنم.»

اما برای اینکه مغز مطمئن شود به آن فکر نمی‌کند، ناچار است مرتب بررسی کند که:

«آیا هنوز به آن فکر می‌کنم؟»

و همین فرایند می‌تواند توجه به فکر را افزایش دهد.

مطالعات مربوط به سرکوب افکار نشان داده‌اند که تلاش برای سرکوب بعضی افکار ناخواسته می‌تواند با افزایش بازگشت آنها همراه شود. [9]

بنابراین هدف درمان این نیست که ذهن را به مرحله‌ای برسانیم که هرگز یک فکر جنسی ناخواسته تولید نکند.

هدف این است که فرد مجبور نباشد هر بار با ظهور فکر، وارد فرایند تحقیق و خنثی‌سازی شود.

آمیختگی فکر و عمل چه نقشی دارد؟

یکی از مفاهیمی که در مدل‌های شناختی OCD بررسی شده، آمیختگی فکر و عمل یا Thought-Action Fusion است. [10]

برای مثال:

آمیختگی اخلاقی

«اگر چنین فکری به ذهن من آمده، از نظر اخلاقی تقریباً مثل این است که آن را انجام داده باشم.»

آمیختگی احتمالی

«اگر مرتب چنین فکری می‌کنم، احتمال اینکه روزی آن را انجام دهم بیشتر است.»

درمان شناختی تلاش می‌کند تفاوت میان:

• فکر؛
• احساس؛
• کشش؛
• قصد؛
• انتخاب؛
• و رفتار

را روشن‌تر کند.

البته Thought-Action Fusion در همه افراد مبتلا به OCD وجود ندارد و مخصوص OCD نیز نیست؛ بنابراین نباید آن را علت واحد وسواس جنسی دانست. [10]

آیا افکار جنسی مزاحم در افراد سالم هم دیده می‌شوند؟

بله.

مطالعات کلاسیک و جدید نشان داده‌اند که افراد بدون OCD نیز انواع مختلف افکار ناخواسته و عجیب را تجربه می‌کنند. [6] [7]

تفاوت مهم معمولاً این نیست که:

«چه کسی هیچ‌وقت چنین فکری ندارد؟»

بلکه این است که:

«بعد از آمدن فکر چه اتفاقی می‌افتد؟»

یک نفر فکر را عجیب می‌داند و چند لحظه بعد مشغول کار دیگری می‌شود.

فرد دیگری ساعت‌ها تلاش می‌کند پاسخ دهد:

«چرا این فکر آمد؟»

و همین جست‌وجوی پاسخ می‌تواند فکر را مهم‌تر کند.

وسواس جنسی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص فقط براساس محتوای فکر انجام نمی‌شود.

متخصص بررسی می‌کند:

• آیا فکرها تکرارشونده و مزاحم‌اند؟
• فرد بعد از فکر چه اجبارهایی انجام می‌دهد؟
• چقدر زمان صرف تحلیل، checking یا اجتناب می‌شود؟
• آیا فرد مرتب دنبال قطعیت و اطمینان است؟
• این چرخه چقدر زندگی، رابطه، کار یا تحصیل را مختل کرده است؟
• آیا رفتار، قصد یا سابقه‌ای وجود دارد که به ارزیابی دیگری نیاز داشته باشد؟
• آیا مشکل با OCD، یک مسئله مربوط به هویت یا گرایش جنسی، اختلال دیگری، یا ترکیبی از چند مسئله بهتر توضیح داده می‌شود؟

به همین دلیل، تشخیص وسواس جنسی با یک تست اینترنتی یا یک سؤال مانند «آیا از این فکر بدم می‌آید؟» امکان‌پذیر نیست.

همسر یا خانواده چگونه می‌توانند کمک کنند؟

وقتی فرد بارها می‌پرسد:

«مطمئنی این فکر یعنی من آدم بدی نیستم؟»

اطرافیان معمولاً برای آرام کردن او پاسخ می‌دهند:

«صددرصد مطمئنم.»

این پاسخ ممکن است برای چند دقیقه مفید باشد، اما اگر سؤال دوباره و دوباره تکرار شود، خانواده ناخواسته وارد چرخه اطمینان‌خواهی می‌شود.

حمایت بهتر می‌تواند چنین شکلی داشته باشد:

«می‌دانم این فکر خیلی اذیتت می‌کند، اما فکر می‌کنم دوباره دنبال اطمینان قطعی هستی.»

هدف، بی‌اعتنایی یا قضاوت فرد نیست.

حمایت عاطفی می‌تواند ادامه پیدا کند بدون اینکه خانواده موظف باشد بارها درباره معنای یک فکر رأی صادر کند.

چه زمانی ارزیابی فوری اهمیت دارد؟

افکار ناخواسته وسواسی را نباید با قصد واقعی یکسان دانست.

اما اگر فرد قصد واقعی برای آسیب جنسی، برنامه عملی، آمادگی برای انجام رفتار، سابقه رفتار آسیب‌رسان یا احساس ناتوانی فوری در کنترل رفتار دارد، موضوع دیگر فقط یک سؤال آموزشی درباره OCD نیست و نیاز به ارزیابی مستقیم و فوری توسط متخصص دارد.

در مقابل، در فردی که الگوی روشن OCD دارد، ارزیابی‌های تکراری و بی‌پایان صرفاً برای کسب تضمین نیز می‌تواند وسواس را شدیدتر کند. [8]

سؤالات پرتکرار

آیا فکر جنسی ناخواسته یعنی میل پنهان دارم؟

صرف وجود یک فکر، تصویر یا تکانه ناخواسته نمی‌تواند میل، قصد یا هویت فرد را مشخص کند. در OCD باید به کل چرخه فکر، اضطراب، checking، اجتناب و اجبار توجه کرد.

آیا Sexual OCD یک تشخیص جداگانه است؟

خیر. Sexual OCD اصطلاحی برای توصیف وسواس‌هایی با محتوای جنسی در چارچوب OCD است و تشخیص مستقلی در DSM-5-TR محسوب نمی‌شود.

آیا P-OCD یعنی فرد پدوفیل است؟

خیر. P-OCD اصطلاحی برای وسواس‌هایی با محور ترس از پدوفیلیا است. با این حال تشخیص افتراقی باید توسط متخصص انجام شود و صرف یک نشانه به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. [3] [4]

آیا احساس فیزیکی در ناحیه تناسلی ثابت می‌کند که فرد میل جنسی دارد؟

خیر. احساس بدنی به‌تنهایی آزمون قابل اعتمادی برای تعیین میل، قصد یا هویت نیست. checking مداوم نیز می‌تواند توجه فرد به احساسات بسیار جزئی بدن را افزایش دهد.

چرا هرچه بیشتر بدنم را چک می‌کنم گیج‌تر می‌شوم؟

چون توجه مداوم باعث می‌شود احساساتی را که قبلاً اصلاً متوجه آنها نمی‌شدید زیر ذره‌بین ببرید. سپس هر احساس مبهم می‌تواند به سؤال تازه‌ای برای OCD تبدیل شود.

آیا افراد بدون OCD هم افکار جنسی عجیب دارند؟

افکار مزاحم و ناخواسته در افراد بدون OCD نیز رایج‌اند. تفاوت اصلی در میزان تکرار، ناراحتی، معنایی است که فرد به فکر می‌دهد و رفتارهای خنثی‌کننده بعد از آن است. [6] [7]

آیا وسواس گرایش جنسی یعنی فرد گرایش واقعی خودش را انکار می‌کند؟

نه لزوماً. SO-OCD درباره چرخه شک وسواسی و نیاز به قطعیت درباره گرایش جنسی است. از سوی دیگر، کشف یا بازنگری واقعی درباره گرایش جنسی نیز ممکن است بخشی طبیعی از زندگی بعضی افراد باشد. افتراق این دو براساس الگوی کامل تجربه انجام می‌شود.

جمع‌بندی

وسواس جنسی از آن دسته موضوعاتی است که خودِ محتوا می‌تواند فرد را بترساند.

فکر می‌آید و ذهن بلافاصله می‌پرسد:

«چرا این فکر به ذهن من رسید؟»

بعد:

«این درباره من چه چیزی می‌گوید؟»

و بعد تلاش برای پاسخ دادن شروع می‌شود.

بدن بررسی می‌شود.

خاطرات ورق می‌خورند.

گوگل باز می‌شود.

سؤال از درمانگر یا همسر تکرار می‌شود.

برای چند دقیقه آرامش می‌آید.

بعد ذهن سؤال جدیدی پیدا می‌کند.

در این چرخه، مسئله اصلی ممکن است دیگر خودِ فکر نباشد؛ تلاش بی‌پایان برای کشف معنای قطعی آن است.

درمان نیز دقیقاً از همین نقطه وارد می‌شود.

هدف، ساختن ذهنی نیست که هیچ‌وقت فکر عجیب یا ناخواسته تولید نکند.

هدف این است که یک فکر بتواند بیاید، بدون اینکه فرد مجبور شود ساعت‌ها خودش، بدنش، گذشته‌اش و هویتش را بازجویی کند.

فکر می‌تواند فقط یک فکر باقی بماند؛ بدون اینکه هر بار به پرونده‌ای برای اثبات یا رد هویت فرد تبدیل شود.

درباره نویسنده

حسن صدیقی 

این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص، ارزیابی خطر یا برنامه درمانی فردی نیست.

منابع علمی

[1] American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing; 2022. DOI 

[2] Kuty-Pachecka M. Sexual obsessions in obsessive-compulsive disorder. Definitions, models and cognitive-behavioural therapy. Psychiatria Polska. 2021;55(1):39-52. DOI — PubMed 

[3] Bruce SL, Ching THW, Williams MT. Pedophilia-Themed Obsessive-Compulsive Disorder: Assessment, Differential Diagnosis, and Treatment with Exposure and Response Prevention. Archives of Sexual Behavior. 2018;47(2):389-402. DOI — PubMed 

[4] Bonagura A, Abrams D, Teller J. Diagnostic Differential Between Pedophilic-OCD and Pedophilic Disorder: An Illustration with Two Vignettes. Archives of Sexual Behavior. 2022;51(4):2359-2368. DOI — PubMed 

[5] Williams MT, Farris SG. Sexual orientation obsessions in obsessive-compulsive disorder: prevalence and correlates. Psychiatry Research. 2011;187(1-2):156-159. DOI — PubMed 

[6] Rachman S, de Silva P. Abnormal and normal obsessions. Behaviour Research and Therapy. 1978;16(4):233-248. DOI — PubMed 

[7] Julien D, O'Connor KP, Aardema F. Intrusive thoughts, obsessions, and appraisals in obsessive-compulsive disorder: a critical review. Clinical Psychology Review. 2007;27(3):366-383. DOI — PubMed 

[8] Veale D, Freeston M, Krebs G, Heyman I, Salkovskis P. Risk assessment and management in obsessive-compulsive disorder. Advances in Psychiatric Treatment. 2009;15(5):332-343. DOI 

[9] Salkovskis PM, Campbell P. Thought suppression induces intrusion in naturally occurring negative intrusive thoughts. Behaviour Research and Therapy. 1994;32(1):1-8. DOI — PubMed 

[10] Shafran R, Rachman S. Thought-action fusion: a review. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry. 2004;35(2):87-107. DOI — PubMed